Ans Markus, kunstenares
‘IK HEB LANG GEAARZELD MEZELF KUNSTENARES TE NOEMEN’
_________________________________________________________
‘Mijn werk heeft te maken met de zoektocht naar het vrij willen zijn, een gevecht waar veel vrouwen, maar óók veel mannen, mee bezig zijn.’
• wie? who? • met wie? • wat? • film • blad • boek • internet • insteek • contact
Interview: Koos de Wilt (2003)
Vanaf mijn elfde heb ik altijd maar getekend. Het hoofd van de lagere school heeft jarenlang een tekening van mij gebruikt als voorbeeld bij de lessen die hij gaf. Dat was voor mij een bewijs dat ik het kon. Mijn vader werd op zijn zestiende timmerman en is op zijn 64e gestorven als bedrijfsleider bij het bedrijf van mijn broer, waar hij veertig jaar had gewerkt. Hij was een eenvoudige, eerlijke en hardwerkende man. Mijn moeder was de regelaar in huis. Ze is net eenennegentig geworden, maar is nog steeds duidelijk aanwezig, een heel wilskrachtige dame. Ik heb heel veel aan mijn ouders te danken, maar vond het al op jonge leeftijd prettig om mijn eigen wereldje te creëren. Mijn ouders waren heel spaarzaam en hadden het niet breed, maar ik mocht toch naar het Lyceum in Haarlem waar je – anders dan op de Mulo – zelf je boeken moest betalen. Ze hadden me net zo goed naar de Mulo kunnen sturen aangezien ze dachten dat ik gewoon zou trouwen en kinderen zou krijgen. Dat ik naar het Lyceum ging, was al een beetje boven hun niveau.
Op mijn zestiende, toen we naar Brabant waren verhuisd, heb ik gepoogd bij de Famous Artist School een cursus te volgen, maar dat vonden mijn ouders niet nodig, laat staan de academie. Dat heb ik overigens nooit als een probleem ervaren; die mentaliteit van gewoon aanpakken, zit ook in mij. Ik heb heel lang geaarzeld om mezelf kunstenaar te noemen, ik had immers geen opleiding en wat ik deed was zo vanzelfsprekend dat ik het nooit kunst heb genoemd. Het was alsof het bij me hoorde. Op een gegeven moment krijg je dan het etiket kunst opgeplakt, zoals je in Nederland altijd in een vakje wordt gestopt. Vaak wordt mijn werk vergeleken met dat van Willink. Ik heb altijd met veel respect en bewondering gekeken naar wat hij deed, maar vind mijn verhaal compleet anders dan het zijne. Hij was magisch realist, mijn werk vind ik niet magisch, wel realistisch. Ook krijgt mijn werk wel eens het etiket feministisch opgeplakt. Mijn werk heeft echter te maken met de zoektocht naar het vrij willen zijn, een gevecht waar veel vrouwen, maar óók veel mannen, mee bezig zijn. Daarover gaan mijn schilderijen met de windsels.
__________________________________________________________
Ik wil laten zien dat iedereen mag zijn wie hij of zij is. Het is niet zo dat ik voor dat onderwerp gekozen heb, het zat in mij en moest eruit. Veel mensen vinden de windsels eng, terwijl ik het niet zo bedoeld heb. Ik heb ze juist geschilderd als bescherming, voor je eigen gevoel, je eigenwaarde en voor het loskomen van de buitenwereld. Ik pakte mijn eigen dochter in die windsels in. Als ik niet had kunnen schilderen, was ik naar een psychiater gegaan en had ik daar mijn probleem op tafel gelegd. Nu ging ik met mijn eigen gevoel aan de gang en schilderde ik wat ik voelde. Dat is het gevoel van opgesloten zijn, van je afschermen voor onzekerheid en tegelijkertijd contact willen maken. Het gaat over al die gevoelens die tussen angst en liefde zitten. Dat schilderen geeft lucht.
Ik ben die windsels pas na mijn huwelijk en op mijn dertigste gaan schilderen, maar in feite waren ze er al langer. Maar het heeft zeker met mijn huwelijkservaringen te maken. Op mijn twintigste moest ik trouwen omdat ik een kind verwachtte. In die tijd waren mensen veel meer bezig met wat buren en familie daarvan zouden denken. Nu zou ik misschien bewust ongetrouwd zijn gebleven. Natuurlijk was dat niet zo’n goede start. Tegen beter weten in zijn we elf jaar bij elkaar gebleven. Uiteindelijk was ik degene die zei dat het niet langer meer kon. Mijn kind zag niet wat liefde was.
‘Waarschijnlijk zitten er genen in mijn lichaam die het drama opzoeken’
De periode met windsels ging heel erg over mijn eigen wereldje. Tegenwoordig kijk ik meer om mij heen. Vijf jaar geleden ben ik begonnen met het Medea-verhaal. Ik las er iets over in de krant en was er direct door getroffen. Ik begon te denken over hoe zo’n vrouw het nu zou oplossen als ze in de steek gelaten wordt en haar kinderen haar worden afgenomen. Eigenlijk staat dat verhaal heel ver van mij af, ik zal nooit mijn kinderen vermoorden om mij te wreken op een man. Ik zal mijn zelfrespect proberen te behouden, ook als een man mij in de steek zou laten. Ik zou zeker mijn kind niet vermoorden om hem te kwetsen. Maar het verhaal sprak me wel aan omdat ik zie dat vergelijkbare dingen wel gebeuren bij mannen die hun kinderen niet meer zien na hun scheiding. Die komen in wereld vol onmacht terecht en krijgen soms wraakgevoelens. Die dingen intrigeren me. Maar er zijn meer dingen die ik zie gebeuren. Doordat mijn cirkel groter geworden is, heb ik tot mijn tachtigste wel genoeg om te schilderen. Ik hoef alleen maar om mij heen te kijken.
Eigenlijk zou je mijn partner Wybe moeten interviewen, hij weet veel meer van kunst dan ik. Hij heeft een prachtige collectie moderne kunst en heeft er veel over gelezen. Ik heb geen kunstopleiding gehad, bij ons thuis kwam kunst ook nooit ter sprake. Dankzij Wybe ben ik anders gaan kijken, heb ik geleerd moderne schilderijen te waarderen. Met name van Brancusi kan ik helemaal stil worden. De simpele lijnen, de eenvoud ontroeren me. Ik zou er meer van willen weten. Los van wat je erover kunt lezen is kunst voor mij een object waar je een emotie bij krijgt en dat gemaakt is door iemand die daar zijn gevoel in gestopt heeft.
__________________________________________________________
De schilder Jean Rustin maakt schilderijen van mannen die er niet vrolijk uitzien. Ik zou misschien de neiging hebben om dingen anders te maken, esthetischer misschien. Zijn werk is dramatischer en dat vind ik juist fascinerend aan hem. Er zijn een heleboel mensen die naar de vrolijke kant van het leven kijken en het is fantastisch als je dat kunt. Maar bij mij zitten er waarschijnlijk een aantal genen in mijn lichaam die eerder het drama opzoeken, ik vind niet dat alles holakidee is. Ik wil ook naar die andere kant kijken, omdat ik dan het gevoel krijg dat ik niet de enige ben die dingen voelt zoals ik ze voel. Als ik naar het werk van andere schilders kijk, ben ik eigenlijk altijd aan het werk.
Realisme van deze tijd
Bij oude kunst heb ik twee gevoelens. Enerzijds kijk ik of de kop, de handen, de verhoudingen kloppen, anderzijds kijk ik naar de emotie. Maar meer nog dan oude kunst heb ik de neiging naar moderne kunst te kijken. Ik hoop dat mensen mijn realisme ook zien als realisme van deze tijd.
Bij oude kunst doet de inhoud mij minder, bij moderne kunst mis ik vaak het vakmanschap. Misschien ouderwets, maar ik vind dat een portret gewoon moet lijken. Dat hoeft niet per se de fysieke gelijkenis zijn, maar kan ook een echte emotie zijn. Frans Hals kon dat nog beter dan Rembrandt. Bij Picasso’s portretten van vrouwen gaat het meer om de verbeelding van de emotie. Ik ken een portret waarop hij een heel uitdagende vrouw schildert - een emotie die ik wel herken bij mensen, maar zelf niet zo kan voelen. Ik zit anders in elkaar.
Ik hoop niet dat mensen aan mijn werk zien dat ik een vrouw ben. Dat heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat ik uit een generatie stam van flink zijn. Ik stam uit een tijd waar alleen mannen kunst zouden kunnen maken en kunst ook mannelijk was. Een vrouw moest trouwen en voor de kinderen zorgen en als ze al creatief was, maakte ze bloemenstillevens. Vrouwen van nu zitten heel anders in elkaar; daar zit ik een beetje tegenaan.
Schipperen
Tegen mijn dochter heb ik altijd gezegd voor zichzelf te zorgen, de dingen te doen waar ze zelf achter staat. Wees vrij, onafhankelijk en zelfstandig. Ze heeft de afgelopen tien jaar in Caïro gewoond waar ze voor de ambassade werkte. Ze heeft er veel geleerd. Zij heeft daar ook een gevoel van thuiskomen. Ik heb de afwezigheid van mijn dochter ervaren als een soort amputatie. Maar wat heb ik te vertellen: ze de dertig al ruim gepasseerd.
Ik schipper altijd tussen afhankelijkheid en onafhankelijkheid. Dat heb ik in mijn relatie met mijn dochter, mijn partner, maar ook met de buitenwereld. Dat zijn twee kanten van mij. Ik kan maanden eenzaam bezig zijn met een onderwerp zonder dat mensen dat in de gaten hebben. Aan de andere kant wil ik soms naar buiten gaan en mezelf laten zien. Het is het één of het ander. Een aantal van mijn schilderijen heb ik Verbonden Vrijheid genoemd. Het ene gedeelte van mij wil heel graag verbonden zijn met mensen, het andere deel wil heel erg vrij zijn. Vaak komen die gevoelens met elkaar in botsing. Veel mensen zien mij bijvoorbeeld als die celebrity-kunstenaar, degene die altijd maar naar buiten gaat en in de spotlights wil staan. Wat ze niet zien is degene die maanden op een idee broedt en binnen blijft om te schilderen. Ik ben erop gesteld maanden afgezonderd te werken, maar wil ook gewoon graag een groot publiek bereiken.CV
Ans Markus is op 29 januari l947 in Halfweg geboren. Ze volgde het Laurens Costerlyceum te Haarlem en is als schilder autodidact. Ans Markus woont samen met Wybe Tuinman en heeft een dochter, het trouwe model Sigrid.
___________________________________________________________________________________
Hieronder een aantal van de interviews van het boek en enkele elders gepubliceerde interviews over persoonlijke kunstbeleving en persoonlijke drijfveren:
H.J.A. Hofland, journalist
Matthijs van Nieuwkerk, journalist en televisiemaker
Femke Halsema, politica
Anthony Burgmans, voorzitter raad van bestuur Unilever
Dick Scheringa, ondernemer en museumdirecteur
Masha Trebukova, kunstenares
Kees van Twist, museumdirecteur
Sjaar van Heugten & Andreas Bluhm (van Gogh Museum)
Henk Helmantel, kunstenaar
Aaron Betsky, architectuurdeskundige
Herman Krikhaar, ex-kunsthandelaar/kunstenaar
Ruut Veenhoven, geluksprofessor
Tineke Bahlmann, organisatie-adviseur
Maya Bergmans, directeur Promenade Hotel
Helleen Pott, filosoof
Hans Galjaard, wetenschapper
Rob van Vuure, tijdschriftenmaker
Gerrit Jan Wolffensperger, ex-voorzitter RvB NOS
Karel Vuursteen, ex-voorzitter RvB Heineken
Jeltje van Nieuwenhoven, politica
Joost van Heijningen Nanninga, headhunter
Cees van Lede, ex-voorzitter RvB Akzo Nobel
Robert Noortman, kunsthandelaar
Jan des Bouvrie, ontwerper
Lodewijk Sillevis-Smitt, advocaat
Jop Ubbens, algemeen directeur Christie’s
Harry Starren, management-deskundige
Marion Bloem, kunstenares en schrijfster
Ronald de Leeuw, hoofddirecteur Rijksmuseum
Cees Dam, architect
Thom C. de Graaf, burgemeester
Anton Zijderveld, hoogleraar sociologie
Ans Markus, beeldend kunstenares
Erik Kessels, reclameman
Frans Weisz, regisseur
Jacques Schraven, ex-voorzitter VNO-NCW
Jan Michiel Hessels, bestuurder
Otto van der Gablentz, ex-ambassadeur
Paul Schnabel, directeur CPB
Reinbert de Leeuw, dirigent, pianist en componist
Vincent Mentzel, fotograaf NRC Handelsblad
Winnie Sorgdrager, voorzitter raad voor cultuur
_____________________
Terug naar de homepage