DE HURKENDE MAN VAN LeLYSTAD

Koos de Wilt voor het Financieele Dagblad (september 2010)

________________________________________

Op 17 september wordt het zesde landschapskunstwerk van Flevoland officieel onthuld. Exposure of, in de volksmond, De hurkende man. Het is van de Britse kunstenaar Antony Gormley (1950), een van de belangrijkste beeldenmakers van de wereld, die – heel spectaculair – een paar weken geleden nog, in navolging op Londen en Rotterdam, beelden had staan op de wolkenkrabbers rondom Madison Square Park in New York (Event Horizon). Het nieuwe sculptuur in Lelystad is minstens even spectaculair. Exposure is 25 meter hoog en gemaakt van de materialen waarmee elektriciteitsmasten worden gebouwd. Het is een open stalen constructie waar je feitelijk door de 1800 niet-horizontale en niet-verticale staven heenkijkt. Gormley gebruikt voor zijn sculpturen vaak afgietsels van zijn eigen lichaam. Ook voor dit nieuwe werk. Het sculptuur staat niet alleen, maar in een traditie van wereldberoemde landschapskunstwerken in Flevoland, waarvoor Gormley, in het kielzog van grote internationale namen als Robert Morris, Richard Serra en Daniel Libeskind, is gevraagd.

Voor de gemeente is het werk meer dan een kunstwerk. De kunststrook aan het Markermeer wordt daarmee af. En dat was nodig, want toen een aantal jaren geleden duidelijk werd dat de Markerwaard er niet zou komen, realiseerde men zich bij de gemeente Lelystad dat de stad simpelweg ophield bij het water. De kade had geen functie, er gebeurde niks en er was niks te zien. Het was slechts een plek waar het water begon. Inmiddels heeft de dijk een nieuwe functie gekregen van toerisme en vrijetijdsbesteding. Naast de bestaande musea is er de nieuwe Batavia Haven gekomen, is er een woongebied aan het water ontwikkeld en staat nu het sculptuur van Gormley. De oplevering heeft even moeten duren omdat er eerst een vertraging optrad toen de stichting ‘The Verbeelding Art Landscape Nature’, die het project managede, zijn rijkstoelage verloor en het project uiteindelijk door de gemeente zelf moest worden opgepakt. Al snel bleek dat het ontwerp en de techniek complexer waren dan aanvankelijk gedacht. Mede hierdoor moesten er nieuwe financiële hobbels worden genomen. Bedroeg de originele begroting voor het project aanvankelijk nog circa 460.000 euro, met het ambitieuze Definitieve Ontwerp en benodigde technische assistentie bij de ontwikkeling van het beeld, zouden de kosten op zo’n miljoen euro komen. Maar Gormley wilde dit project absoluut waarmaken. Daarom ging hij zelf naar zijn Brusselse galeriehouder Xavier Hufkens om een maquette te maken van Exposure en die in een editie van 18 exemplaren te verkopen. Het geld dat daardoor binnenkwam is voor een deel gebruikt voor de realisatie van het sculptuur in Lelystad.

Wat is land art eigenlijk en waarom staan er zoveel voorbeelden van in Flevoland? Het antwoord op deze vragen ligt in de jonge geschiedenis van de provincie. In 1891 ontvouwde Ir. Cornelis Lely zijn plan voor de IJsselmeerpolder, het droogleggen van de Zuiderzee. Wat volgde was de grootste landwinningoperatie ter wereld. In zekere zin lijkt het Lely-project op landschapskunst. Het is immers kunst die in de vrije natuur wordt aangelegd en waarbij de kunstenaar met materialen als aarde, water en zand ingrijpt in het landschap. Land Art is een stroming die in de jaren zestig is begonnen, vooral in Amerika en was opgekomen vanuit de gedachte dat je eigenlijk overal kunst van kan maken. Kunstwerken hoefde niet eens dingen meer te zijn, maar konden ook gedachten zijn, of ingrepen in landschappen. Voor Spiral Jetty (1970) bijvoorbeeld liet de kunstenaar Robert Smithson honderden vrachtwagens aarde uitstorten in een groot meer in Utah, waarbij de aarde in een spiraal naar binnen trekt. Het werk is inmiddels al lang weggespoeld en bestaat alleen nog op foto’s.

Landschapskunst in Nederland begon allemaal onder aanvoering van museumdirecteur Wim Beeren met de internationale manifestatie ‘Sonsbeek buiten de perken’ in 1971. Het kunstwerk Observatorium van Robert Morris dreigde na de manifestatie verloren te gaan. Tot de ingenieurs van de Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders (RIJP), de mannen die verantwoordelijk waren voor de inrichting van dit nieuw gewonnen land, besloten het werk naar Flevoland te verplaatsen. Dat was het begin. Zes van de zeven landschapskunstwerken die er in Nederland telt, staan inmiddels in Flevoland: het bovengenoemde Observatorium (1971-1977, hoek Houtribweg en Swifterringweg, ten noordoosten van Lelystad), De Groene Kathedraal van Marinus Boezem (1978-1996, halverwege Tureluurweg, ten zuidoosten van Almere), Aardzee (1982, Lelystad, Polderdreef) van Piet Slegers, Sea Level (1989-1996, Zeewolde, landschapspark De Wetering) van Richard Serra en Polderland Garden of Love and Fire (1992-1997, Pampushavenweg, Pampushout, Almere) van Daniel Libeskind. En nu dus Exposure. De landschapskunstwerken spelen allemaal met de interactie tussen natuur en cultuur. De Groene Kathedraal bijvoorbeeld zijn feitelijk 178 geplante populieren die, letterlijk de plattegrond van de beroemde kathedraal in Reims volgend, samen een nieuwe groene, gotische kathedraal vormen. Aardzee van Piet Slegers, dat midden in het open land ligt, zijn feitelijk golven van aarde in het landschap waardoor je steeds andere vergezichten krijgt in het landschap. Je ervaart dat dit stuk land niet lang geleden feitelijk een zee was. Polderland Garden of Love and Fire is geïnspireerd op het werk van de Spaanse dichter-mysticus Juan de la Cruz. De drie kanalen geven ieder de richting aan tussen verschillende Europese steden: Almere (de locatie van het kunstwerk), Berlijn (de woonplaats van Libeskind) en Salamanca (de geboortestad van De la Cruz). Gormley’s werk treedt voor het eerst in een nieuwe fase van de provincie, in de stedelijke bebouwing. ‘Een begin van een nieuwe geschiedenis’, aldus Gormley.

Museum De Paviljoens in Almere organiseert in mei en juni dagtochten naar de landschapskunstwerken in Flevoland. Meer informatie: Tel: 036 - 5450400 of mail publieksdienst@depaviljoens.nl