Van Gogh Museum en het Stedelijk Museum organiseerden samen de tentoonstelling Gogh Modern, Vincent van Gogh en de hedendaagse kunst (2003)

Vincent van Gogh en zijn invloed op hedendaagse kunstenaars 

 

‘Van Gogh inspireert nog steeds’

 

Van Gogh is voor miljoenen mensen overal in de wereld hét prototype van de gedreven kunstenaar die zich met zijn hele wezen op zijn schilderkunst stortte; de schilder die staat voor passie in zijn penseelstreek en emotie in zijn kleurgebruik. Van Gogh gaf alles, maar werd toch miskend en ongelukkig, zo leert de Van Gogh-mythe. En dat trekt mensen. Niet voor niks dat het Van Gogh Museum ’s wereld best bezochte museum is. Wat is het dat 'm zo van nu maakt? Een gesprek erover met Sjraar van Heugten en Andreas Blühm naar aanleiding van de tentoonstelling Van Gogh Museum en het Stedelijk Museum de tentoonstelling Gogh Modern, Vincent van Gogh en de hedendaagse kunst. Interview Koos de Wilt (2003)

 

‘Van Gogh inspireert nog steeds. Al was het maar om zijn kunstenaarshouding van zelfverloochening en de sterke focus op zijn werk’, zegt Sjraar van Heugten, conservator Hoofd Collecties van het Van Gogh Museum en medesamensteller van de tentoonstelling de keuze van Van Gogh, Van Goghs Musée imaginaire. ‘De stap naar het kunstenaarschap en de opofferingen die dat met zich meebrengt, zijn zaken die Van Gogh uitvoerig heeft beschreven in zijn brieven aan zijn broer. Als kunstenaar geef je je bloot; dat moet je kunnen en durven.’ Ook de tijd dat Van Gogh actief was, is relevant. Hij stonds aan de vooravond van onze moderne tijd. Aan het einde van de negentiende eeuw was er een breed gedragen gevoel dat het de verkeerde kant opging met de geïndustrialiseerde westerse wereld. De spiritualiteit werd in de nieuwe wereld stukje bij beetje ingeruild voor de harde realiteit van economische wetten en stedelijke anonimiteit. Het artistieke klimaat toonde belangstelling voor decadentie, het kwaad en donkerheid en onder kunstenaars ontstond steeds meer belangstelling voor het irrationale van de mens. Van Gogh was een belangrijk voorbeeld van een schilder die dit gevoel van vervreemding in zijn leven en werk liet zien. Soms lijkt het wel alsof in zijn werk de hele negentiende-eeuwse kunstgeschiedenis samenkomt. Geboren en getogen in een intellectueel en gelovig milieu met familie in de kunsthandel en op de kansel, zoog de jonge van Gogh alles diep in zich op wat er om hem heen gebeurde. In het Brabantse leven van alledag heerste de traditie met het geloof en het overzichtelijke plattelandsleven en voor de deur stonden de industriële revolutie, wetenschappelijke omwentelingen en technologische innovaties. De moderne mens maakte kennis met vervreemdende ervaringen van het stedelijke leven, met nieuwe machines, met nieuwe economische verhoudingen en met diepere lagen van het menselijke bewustzijn. Ook dat inhaleerde Van Gogh diep in.' 

 

‘Van Gogh was een belangrijk voorbeeld van een schilder die dit gevoel van vervreemding in zijn leven en werk liet zien. Soms lijkt het wel alsof in zijn werk de hele negentiende-eeuwse kunstgeschiedenis samenkomt.’

Intellectueel en gelovig

Belangrijk voor de inhoud van Van Gogh’s werk was dat hij is opgegroeid in een intellectueel domineesgezin waar veel aandacht was voor kunst en vooral kunst die in dienst stond van de religieuze opvoeding. Van Heugten: ‘Van het geloof als basis is de schilder nooit helemaal van losgekomen. Het ging hem om de troostende werking van kunst. Toen Van Gogh kunstenaar werd, is die intentie niet wezenlijk veranderd, al sublimeert hij dat later in iets heel persoonlijks.’ Met de Aardappeleter slaat Van Gogh boeren zien die na een dag hard werken in een troostrijke omgeving een karig maal nuttigen onder een lamp die hen allen beschijnt. ‘Van Gogh was zeer op dit soort voorstellingen gesteld dat sentiment uitdrukte. Armoede gaf een belangrijke boodschap aan mensen’, zegt Van Heugten. ‘Zo liet hij door een boerenkerkhof het land zien waarop de boeren werkten en waarin ze nu, als het ware, op zouden opgaan. Van Gogh wilde daarmee de eeuwigheid van het boerenbestaan aangeven. De boer die altijd maar ploetert, die het gewas verzorgt en één is met de natuur. In later werk zal hij dat thema steeds abstracter uitvoeren.’ Toen Van Gogh naar Parijs ging, ontwikkelde hij zich tot modern schilder en ontstonden er de schilderijen waarmee hij wereldberoemd zou worden en waarmee hij aan de basis is komen te staan van de moderne kunst. Van Heugten: ‘Als Van Gogh na de Aardappeleters zou zijn overleden, zou hij een schilder zijn geweest in de trend trant van de Haagse School, weliswaar met een eigen expressie. Hij zou daar nooit van z’n leven zo beroemd mee zijn geworden. Interessant is dat de kunstenaar zich ontwikkelt van een ietwat onhandig kunstenaar tot een kunstenaar die het wel in zijn vingers had, maar nog steeds ouderwets was, wat hij overigens niet besefte.’ 

 

‘Interessant is dat de kunstenaar zich ontwikkelt van een ietwat onhandig kunstenaar tot een kunstenaar die het wel in zijn vingers had, maar nog steeds ouderwets was, wat hij overigens niet besefte’

Hedendaagse kunstenaars

Andreas Blühm, hoofd Presentatie en medesamensteller van de tentoonstelling noemt vier thema’s die de invloed van Van Gogh op hedendaagse kunstenaars laten zien, namelijk kleur, gebaar, mens en natuur. Blühm: ‘Als het gaat om kleur, is Van Gogh een belangrijke wegbereider van latere abstracte kunstenaars in de twintigste eeuw. Van Gogh gebruikte bescheiden voorwerpen zoals bloemen, schoenen of aardappels om met contrasterende kleuren of juist ‘toon-in-toon' te werken. Zijn opvolgers, zoals Judd, Koningsbruggen, Marden, Newman, Stella, Flavin en Kelly, konden zich concentreren op de pure kleur, zonder zich om een onderwerp te bekommeren.’ De ongeremde, emotionele en vrije manier van schilderen is een andere belangrijke inspiratiebron geweest voor hedendaagse kunstenaars, aldus Blühm. ‘Schilderen was voor Van Gogh wérken en dat laten zijn schilderijen duidelijk zien. Je ervaart het zwoegen als je voor zijn doeken staat en ziet hoe hij zijn onderwerpen met dikke verfstreken op het doek zette. Dat inspireerde kunstenaars in de nieuwe twintigste eeuw: de expressionisten van Die Brücke en der Blaue Reiter in Duitsland en de wilde beesten, de Fauvisten, in Frankrijk. Na het Surrealisme, de Neue Sachlichkeiten neo-classicistische richtingen was Van Gogh na de Eerste Wereldoorlog hét voorbeeld voor nieuwe expressionistische stromingen. Veel belangrijke schilders hebben zijn expressieve manier van werken verder doorgevoerd en soms zelfs tot de essentie van hun werk verheven, zoals te zien is bij het werk van Baselitz, Dubuffet, Francis, Kiefer, De Kooning, Pollock, Rainer, Tápies en de CoBrA-kunstenaars.’  

 

‘De ongeremde, emotionele en vrije manier van schilderen is een andere belangrijke inspiratiebron geweest voor hedendaagse kunstenaars’

Mens en natuur

Het buiten schilderen en het zware leven van alledag van Hollandse vissers en arbeiders vond Van Gogh in de werken van Haagse School-meesters als Jozef Israëls en Anton Mauve. In het Rijksmuseum had hij de zeventiende-eeuwse Hollandse landschapschilders als Jacob van Ruisdael en Philips Koninckgezien die later de negentiende-eeuwse School van Barbizon hadden geïnspireerd. Blühm:‘Van Gogh zag zichzelf in de traditie van de  realisten, werkte het liefst in de vrije natuur en had een sterke voorkeur voor landschappen en werkende boeren. Zijn Olijfboomgaardenen Cipressenzijn niet alleen een weergave van de realiteit, maar ook beladen met symboliek. Deze traditie is door veel kunstenaars na 1945 voortgezet, bijvoorbeeld door Kiefer, Kounellis, Long, Merz en Rückriem.’ De mens in het leven en werk van Van Gogh kan volgens Blühm op twee manieren tot uitdrukking worden gebracht: ‘Ten eerstede grote betrokkenheid bij het lot van boeren en landarbeiders, die hij in zijn vroege werk veel heeft geschilderd. Hij schuwde daarbij niet de sombere, armoedige en ‘lelijke' kanten van het hun bestaan af te beelden. Van Gogh was bij deze schilderijen sterk beïnvloed door de realistische traditie van schilders als Courbet en Millet. In de loop van de twintigste eeuw is dit door veel kunstenaars op verschillende manieren uitgewerkt, soms met een ‘harde', realistische blik, dan weer met veel compassie en sociale bewogenheid.’ Een andere menselijkekant is dat Van Gogh’s werk andere kunstenaars ertoe heeft aangezet hun eigen lichaam in het centrum van hun kunst te stellen, vindt Blühm: ‘Deze kunstenaars weerspiegelen met hun werk de verwevenheid van kunst en leven die voor Van Gogh centraal stond. Zelfs zijn zelfmutilatie werd later in verband gebracht met zijn werk. Van Gogh werd het prototype van de kunstenaar die alles voor creatieve scheppingen opoffert. In deze traditie kun je het werk plaatsen van Abramovic, Brus, Fontana, Nauman en Schwarzkogler.’ 

 

  • Facebook - Grey Circle
  • LinkedIn - Grey Circle
  • Twitter - Grey Circle
  • Instagram - Grey Circle