Uit het managementboek Kunst en het ondernemen van Koos de Wilt

Rubens en de kracht van netwerken

Over wat ondernemers kunnen leren van grote kunstenaars

Samenvattend kunnen we stellen dat Rubens’ roem voor een belangrijk deel toe te schrijven is aan zijn indrukwekkende netwerk en opdrachten als diplomaat en handig inzetten van zeventiende-eeuwse vorm van sampling, gravures van eigen werk. Peter Paul Rubens, de grootste kunstenaar die Vlaanderen heeft voortgebracht, heeft daarmee niet alleen in eigen kring een onsterfelijke status verkregen, maar juist ook ver erbuiten.

Wat doe je als ondernemer als je huidige markt opdroogt en je moet uitzien naar nieuwe markten en nieuwe doelgroepen? Het is een vraag die een hedendaagse ondernemer zich moet stellen, maar het is ook een vraag die een kunstenaar zich stelt als hij merkt dat er minder vraag is naar zijn product. Of als de markt zo verandert dat je kan verwachten dat de vraag naar je product dramatisch zal afnemen. Dat was precies het dilemma van de beroemdste kunstenaar die Vlaanderen ooit heeft voorgebracht. Peter Paul Rubens (1577-1640) was niet alleen artistiek een van de meest succesvolle kunstenaar van zijn tijd, maar ook een genie op het gebied van ondernemen en strategisch inzicht. Een inzicht dat je weleens over het hoofd kunt zien als je er alleen naar kijkt de blik van een museumbezoeker die zijn klassieken kent.

In de taal van de kunsthistoricus wordt het oeuvre van de Vlaamse kunstenaar Rubens gekenmerkt door ‘de triomfalistische contrareformatorische barok en portretten die bewondering tonen voor het absolutisme’. In de taal van vandaag betekent dit simpelweg dat Rubens een buitengewoon succesvolle art director en spindoctor was van de machthebbers van zijn tijd, van zowel de moederkerk van Rome als ook de wereldlijke macht: koning, adel, invloedrijke burgers en kooplieden. De overtuigende, promotionele kracht die zijn altaarstukken hebben gehad op leden van de katholieke kerk en de manier waarop hij koningen en andere belangrijke lieden op hun voordeligs heeft afgebeeld, is ook nu nog steeds indrukwekkend en overtuigend.

 

Hij werd een zeer gefortuneerd kunstenaar door de breedte van zijn activiteiten, de kwaliteit van zijn kunst en - niet onbelangrijk - zijn zorgvuldig opgebouwde netwerk, slimme marketingstrategieën en zakelijke wijze waarop hij zijn bedrijf bestierde.


Als kunstenaar en zakenman wist hij verschillende markten te bedienen. Hij schilderde zowel landschappen en portretten als stillevens en Bijbelse of mythologische voorstellingen. Rubens had bovendien een succesvol atelier en kon grote productie draaien met de hulp van getalenteerde leerlingen als Antoon van Dyck en Jacob Jordaens. Hij werd een zeer gefortuneerd kunstenaar door de breedte van zijn activiteiten, de kwaliteit van zijn kunst en - niet onbelangrijk - zijn zorgvuldig opgebouwde netwerk, slimme marketingstrategieën en zakelijke wijze waarop hij zijn bedrijf bestierde. Zijn vroege welvaart is nog steeds te bewonderen in het huis aan de Wapper in Antwerpen dat Rubens op zijn 33ste kocht, het tot de dag vandaag druk bezochte Rubenshuis. Een waar kunstenaarspaleis in het chique deel van Antwerpen dat hij zelf ontwierp in Italiaanse stijl, een geloofwaardig hoofdkantoor van een gerespecteerd zakenman en kunstenaar.
 
De ideale Belg
Niet alleen gedurende zijn eigen leven, maar ook in latere tijden heeft Rubens in de marketing en promotie van zijn land een belangrijke rol gespeeld. De persoon en kunst van Rubens bleek naadloos te passen bij waar het nieuwe België voor wilde staan. En dat was bitterhard nodig in de begindagen van de nieuwe staat België. Heel lang geleden is dat niet. Nadat Napoleon het veld had moeten ruimen na de verloren Slag bij Leipzig (1813) en een machtsvacuüm had achtergelaten, wilden de Europese machthebbers de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden weer bij elkaar trekken. De in Den Haag geboren en getogen Koning Willem I (1772-1843), nazaat uit het geslacht van stadhouders, werd met deze wens belast. Maar aangezien hij de Zuidelijke Nederlanders niet het gevoel kon geven ook een koning te zijn voor de Belgen, stichtten zij uiteindelijk in 1830 een eigen natiestaat, België. Er was echter één probleem: het gebied dat België zou gaan heten, had nog nooit zelfstandig als natie bestaan en de Belgen zelf spraken niet eens dezelfde taal. Wie en wat was de Belg, en waar stond hij voor? Hoe konden de Belgen zich als één natie verenigen achter één vlag? Welke persoon kon daarvoor als voorbeeld gelden? Of, in marketingtermen: wie kon het merk België positief laden zoals de acteur George Cloony dat tegenwoordig bijvoorbeeld doet met Nespresso?  
Wie beter dan de alom bewonderde kunstenaar Peter Paul Rubens kon de rol van boegbeeld en model-Belg vervullen. Rubens was als kunstenaar, diplomaat en welvarende ondernemer bijzonder veelzijdig en stond in zijn eigen tijd bovendien bekend als een aantrekkelijk man. In een beschrijving uit zijn tijd wordt hij beschreven als een grote gestalte, een statige verschijning, met een regelmatig gevormd gezicht, rode wangen, kastanje bruin haar, fonkelende ogen, maar door passie in toom gehouden, een lachende houding, zacht en hoffelijk. Hij zou elke dag ’s ochtends om vier uur opstaan en tot vijf uur ’s middags doorwerken, om daarna te gaan paardrijden zodat hij fit bleef. Al schilderend zou iemand hem voorlezen uit een werk van klassieke literatuur. Hij was enthousiast verzamelaar van edelstenen, antieke beeldhouwkunst en muntstukken en andere curiosa. Hij had zelfs een Egyptische mummie in zijn collectie. Kortom, niet alleen een ideale Belg in zijn eigen tijd, maar zeker ook iemand met een imago dat de tand des tijds goed zou kunnen doorstaan. Niet voor niets dat de Belgen in 1843 in het centrum van Antwerpen prominent een standbeeld plaatste van de beroemde meester. Rubens is niet als kunstenaar afgebeeld. Hij staat met een degen rond zijn middel en met zijn typische breedgerande hoed in de rechterhand met aan zijn voeten een palet. Hier staat een trotse burger een diplomaat.
 
Diplomatennetwerk
Rubens kan met recht een homo universalis worden genoemd, hij was bijzonder veelzijdig. Zo schilderde hij aan hof in Antwerpen van Aartshertog Albrecht van Oostenrijk en Aartshertogin Isabella van Spanje, sprak hij meerdere talen en was hij een veel geprezen diplomaat. Zo was hij in 1603-1604 door de hertog van Mantua op een missie gestuurd naar het Spaanse hof in Valladolid. Bekend is ook dat Rubens vanaf de jaren twintig van de zeventiende eeuw zeer actief bij meerdere diplomatieke pogingen om de Zuidelijke en Noordelijke Nederlanden weer te herenigen onder Spaanse heerschappij. Aan het einde van het Twaalfjarig Bestand (1621) werd Rubens gevraagd om in Frankrijk en Engeland onderhandelingen te voeren als de vertegenwoordiger van de Spaanse Nederlanden. Omdat schilders meestal alleen een artistieke reden hadden om te reizen naar het buitenland, lukte het hem goed geheime en gevoelige bezoeken te brengen aan verschillende hoven zonder zijn aanwezigheid argwaan te wekken. In 1629 bezocht Rubens een de Engelse koning Karel I, en niet om over kunst te praten. De Venetiaanse ambassadeur Contarini vermoedde al zoiets toen Antwerpse kunstenaar in Londen arriveerde toen hij in een brief schreef: ‘Ik weet niet of de koning met hem [Rubens] zal willen spreken, maar wellicht gebeurt dat onder het mom van schilderijen, waar hij zo dol op is’, schreef hij. Rubens was in Londen als geheim agent van de Spaanse aartshertogin Isabella. Tussen 1625 en 1628 reisde hij door Europa om te onderhandelen over een mogelijke vrede tussen Spanje en Engeland. Zo’n politiek verbond zou wellicht ook een einde maken aan de vijandelijkheden tussen de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden. Rubens was een nauwe vertrouweling geworden van Isabella en ze waardeerde zijn advies zeer. In 1624 Rubens werd hij in de adelstand verheven door haar neef, Filips IV. In 1627 steeg hij nog verder op de sociale ladder toen ze hem tot 'gentlemen of the household’ benoemde. Het feit dat hij diplomatiek goed op de hoogte was van wat de markt zou gaan doen, zou hem een paar keer in zijn carrière helpen strategisch belangrijke zakelijke beslissingen te nemen.


Blockbusters en veilingkanon
Rubens stond voor alles waar België voor wilde staan: edel, diplomatiek, intellectueel, succesvol en ondernemend. Maar in de eerste plaats was hij natuurlijk een kunstenaar. Niet alleen in zijn eigen tijd, maar ook in de onze. Lag in zijn eigen tijd de kracht in de manier waarop hij het absolutisme en de contrareformatie geloofwaardig maakte, in onze tijd ligt de aantrekkingskracht van de kunstenaar meer in de manier waarop hij Italiaanse verworvenheden in de kunst hier in het noorden een coleur local wist te geven. Ook zijn manier van hoe hij vrouwen schilderde, hoe hij kinderen op een tedere manier in beeld bracht en herkenbare Brabantse landschappen vervaardigde, maken hem geliefd.
Rubens heeft een elitair publiek, maar is ook bij de gewone Belg geliefd. Zo eindigde hij op de negende plaats in de laatste verkiezing van De Grootste Belg. De kunstwereld loopt nog steeds met hem weg. Rubens trekt nog steeds vele bezoekers, of het nu een tentoonstelling in Parijs betreft, of in Londen of Amsterdam. Ook op een veiling zorgt Rubens nog altijd voor rumoer. Het komt niet vaak voor, maar een Rubens op de veiling is vuurwerk. Rubens’ ‘Kindermoord van Bethlehem’ was een uitschieter. Het schilderij, dat niet bepaald een vrolijk tafereel uitbeeldt, werd in 2002 voor 76 miljoen dollar gekocht door de Canadese miljardair Ken Thomson - die het werk een paar jaar later overigens schonk aan het Art Gallery of Ontario, naast bijna tweeduizend werken van andere kunstenaars. Rubens’ kindermoord behoort nu tot het lijstje duurste schilderijen ter wereld en is in ieder geval de duurste oude meester ooit verkocht. Een goede deal, zou Rubens waarschijnlijk zelf ook hebben gedacht.
 
Klaar in Mantua
De kunstenaarscarrière van Rubens staat model voor strategisch inzicht in de mogelijkheden die hij had op de markten waarop hij acteerde. Zijn eerste stappen op de plaatselijke kunstmarkt, de jaren die hij doorbracht in Italië en zijn latere jaren in Antwerpen en daarbuiten. Steeds anticipeerde hij briljant op wat er komen ging. Rubens was er al vroeg bij. Afgezien van een schaamtevol begin – zijn vader, een rechtsgeleerde en raadsman van Anna van Saksen, ging vreemd met zijn bazin en werd door haar echtgenoot Willem van Oranje – is zijn leven het toonbeeld van succes. Op zijn dertiende komt de jonge Peter Paul als page aan het hof van gravin Marguerite de Lalaing. Dankzij haar ontwikkelde hij het talent om zich verfijnd te gedragen aan het hof Maar, zo gaat het verhaal, de jonge Rubens kon niet tegen de verstikkende sfeer aan het hof en begint zijn opleiding als beeldend kunstenaar in Antwerpen. Vanaf zijn veertiende geniet hij een opleiding bij belangrijke leermeesters als Tobia Verhaecht, Adam van Noort en Otto van Veen en op 22-jarige leeftijd treedt hij uiteindelijk toe tot het Antwerpse Sint-Lucas Gilde. Daarna lonkte Europa. Rubens vertrok op zijn 23e naar Italië waar hij kennis maakte met de Griekse en Romeinse kunst en de grote Italiaanse meesters van de eeuwen voor hem. Van 1603 tot 1604, hij is dan 26 jaar oud, verbleef hij in Spanje waar hij op diplomatieke missie was gestuurd door de hertog van Mantua. Hier in Italië werkte R