VAN CONNAISSEURS NAAR TECH-COLLECTORS

Directeur en eigenaar van Art Rotterdam Fons Hof over kunstbeurzen


 

De afgelopen 25 jaar heeft Fons Hof niet alleen de nationale maar ook de internationale kunstmarkt drastisch zien veranderen. Waar er in Nederland begin jaren negentig nog nauwelijks verzamelaars waren, is de markt sindsdien explosief gestegen. Vooral op beurzen ziet de Art Rotterdam beurseigenaar enorme verschuivingen.

 

Tekst: Koos de Wilt en fotografie Evert Bongers voor Collect

 

Begin jaren negentig had Fons Hofs vader Kunsthandel Hof Van Heemskerck in Haarlem, een galerie waarbij hij Romantiek, Bergse school en Groningse Ploegschilders verhandelde, kunst die in die tijd zeer populair was. Fons eigen belangstelling ging meer uit naar hedendaagse kunstenaars. Wat rond de val van de Berlijnse Muur, samen met zijn studievriend Michael Huyser, begon als een avontuurlijke zoektocht naar Pools kunstenaarstalent, resulteerde in 1993 in Galerie Hof & Huyser. De vrienden maakten hun droom waar en startten op het dieptepunt van de markt een hedendaagse kunstgalerie op de Bloemgracht in Amsterdam. Daarnaast begonnen de galeriehouders in 2000, samen met Peter Schuiten en twee collega galeriehouders, ook met de kunstbeurs Art Rotterdam, een tweede avontuur. Na zestien jaar galerist te zijn geweest, werd Huyser in 2009 museumdirecteur van Het Zuiderzee Museum, later Museum Het Rembrandthuis. Inmiddels het Scheepvaartmuseum in Amsterdam.

 

Fons Hof (1966) is sinds 2009 de enige directeur en eigenaar van Art Rotterdam. De hedendaagse kunstwereld is ondertussen niet stil blijven staan. Hoe zag die wereld van begin jaren negentig uit volgens de beursexploitant. ‘Je had een kleine groep verzamelaars van hedendaagse kunst, waarvan de meeste nog steeds actief zijn, zoals Pieter en Marieke Sanders, Martijn Sanders, Joop van Caldenborgh, Henk en Victoria de Heus. In die tijd waren de bedrijfscollecties de belangrijkste verzamelaars in Nederland. Banken als Rabobank, ABN Amro, ING, de Nederlandsche Bank en bedrijven als KPN en Akzo Nobel hadden enorme collecties en bouwden daar elk jaar opnieuw aan verder. Voor het grootste deel verzamelden zij Nederlandse kunstenaars met het doel om hun werknemers in een inspirerende omgeving te laten werken en ook om kunstenaars te ondersteunen, om goed te doen. Er waren toen nog maar een paar Nederlandse galeries die aan buitenlandse beurzen deelnamen en die voor hun kunstenaars over een internationale markt beschikten. Paul Andriesse, op dat moment op de Prinsengracht, was in die tijd de belangrijkste galerie. Met Torch, Bloom (van Annet Gelink en Diana Stigter), Onrust en Fons Welters was Andriesse smaakmaker op de Nederlandse kunstmarkt. Een nieuwe generatie wilde meer internationaal opereren. Dat waren de galeries Annet Gelink, Diana Stigter, Martin van Zomeren, Upstream, Gabriel Rolt en Juliëtte Jongma. Pas toen, begin 2000, begonnen Nederlandse beurzen voor de hedendaagse kunstmarkt een plek te krijgen. Nu is de hedendaagse internationale kunstmarkt ondenkbaar zonder beurzen.’

'Nu is de hedendaagse internationale kunstmarkt ondenkbaar zonder beurzen.’

Young British Artists

Pas in de loop van de jaren negentig is de hedendaagse kunstmarkt in een stroomversnelling geraakt. Hof: ‘Er heeft een enorme groei plaatsgevonden van het aantal verzamelaars, kunstenaars, galeries en kunstbeurzen. Was de omzet van hedendaagse kunst bij de belangrijke veilinghuizen 25 jaar geleden nog te verwaarlozen, nu is meer dan dertien procent van de geveilde kunstwerken van de hand van levende kunstenaars. Tel je daar de naoorlogse kunst bij op dan kom je op veertig procent van het totaal. Een enorme verschuiving.’ Hoe is deze ontwikkeling te verklaren? Volgens de  beursexploitant vielen In de jaren negentig een aantal gebeurtenissen samen. ‘De toenemende welvaart maakte het steeds meer mensen mogelijk om kunst te gaan kopen. Tegelijkertijd droogde het aanbod van 19e-eeuwse en oude kunst op. Bijna alle belangrijke werken waren opgenomen in museale collecties. Als er al een topwerk van een belangrijke impressionist op de markt kwam, dan was het tegen een duizelingwekkende prijs. In die tijd maakte in Engeland een groep rebelse kunstenaars onder de naam Young British Artists furore. Onder leiding van hun voorman Damien Hirst en de verzamelaar Charles Saatchi vulden zij spraakmakende tentoonstellingen en ook, niet onbelangrijk, de glossy’s. Zij haalden de hedendaagse kunst uit de achterkamertjes van de galeries en maakten haar populair bij grote groepen van de bevolking. Van oudsher had Engeland een ijzersterke markt voor oude kunst, maar nu werd opeens ook hedendaagse kunst populair. Van meet af aan heeft deze markt iets speculatiefs gehad. Al snel kwamen de werken van de YBA’s weer op de markt en werden ze voor veel hogere bedragen doorverkocht. Veel mensen vonden dat spannend. Het gaat dan om who’s got it right? Geleidelijk aan kwam het verzamelen van hedendaagse kunst ook elders in opkomst. In het kielzog van voorlopers als Zwitserland, Duitsland en België waar avant-garde kunst al generaties lang werd verzameld, volgden andere landen, waaronder Nederland.’

'Als je als galerie een solide markt voor je kunstenaars wilt opbouwen dan moet je hun werk ook in het buitenland tonen.' 

Opkomst kunstbeurzen

Hoe ontwikkelde die Nederlandse hedendaagse kunstmarkt zich? Hof: ‘In ons land waren al veel kunstenaars actief met een internationale reputatie, zoals Erik van Lieshout, Joep van Lieshout Micheel Raedecker, Marlene Dumas en fotografen zoals Rineke Dijkstra en Inez van Lamsweerde.

Daar kwamen nieuwe kunstenaars bij zoals Marc Bijl, Iris van Dongen en Amie Dicke die ook gelijk ook goed verkochten. De focus van de collecties werd sterk internationaal gericht. Vooral voor een klein land als het onze is de internationale connectie van enorm belang omdat de nationale markt relatief klein is. Als je als galerie een solide markt voor je kunstenaars wilt opbouwen dan moet je hun werk ook in het buitenland tonen. Geen wonder dat kunstbeurzen in de hedendaagse kunstmarkt zo’n vitale rol zijn gaan spelen. Zij vormen een onmisbare schakel in het permanente proces van internationalisering. Kunstbeurzen bieden galeries de mogelijkheid om hun kunstenaars een internationale clientèle te verschaffen. Zo is het bijvoorbeeld ook voor galeries uit Polen, Bulgarije en Roemenië mogelijk om een markt voor hun kunstenaars te vinden, terwijl hun thuismarkt erg zwak is. Galeries uit dit soort landen kunnen niet zonder beurzen. Ook op Art Rotterdam zijn zij al jaren sterk vertegenwoordigd.’

 

Voor verzamelaars zijn beurzen inmiddels essentieel, zo is Hofs ervaring: ‘Wil je als verzamelaar op de hoogte blijven van de meest recente ontwikkelingen en wil je nieuwe opkomende kunstenaars ontdekken, dan is een regelmatig bezoek aan internationale kunstbeurzen noodzakelijk. Daar kom je in contact met nieuwe galeries of kun je je bestaande netwerk onderhouden.’ Maar volgens de beurseigenaar zijn er ook andere redenen om beurzen te bezoeken. ‘Wat de handel in hedendaagse kunst onderscheidt van de handel in oudere kunsten, is dat zij verzamelaars een internationale life style biedt. Al snel word je door de galeries uitgenodigd voor beurzen, diners, atelierbezoeken, openingen en feesten. Na verloop van tijd ken je steeds meer mensen en begint ‘de kunstwereld’  een steeds belangrijker onderdeel van je sociale leven te worden. Onderzoek toont aan dat voor veel verzamelaars het sociale aspect, het maken van nieuwe vrienden, net zo belangrijk is als ‘liefde voor kunst’ en zelfs belangrijker dan het investeringsaspect.’

 

Art Rotterdam

In Nederland was lange tijd de KunstRai van directeur Erik Hermida de enige hedendaagse kunstbeurs. Rond 1999 was er behoefte aan een nieuwe beurs in Nederland, internationaler en minder breed. Dat was een markt waar Hof en Huyser indoken: ‘We konden een plek krijgen in het centrum van de stad, op de Wilhelminapier, een nieuw gebied in de stad. Art Rotterdam bood internationale verzamelaars dan een uitgebreid Vipprogramma’. Essentieel, voor het beslissende verschil met concurrerende internationale beurzen, werd het programma in de stad. Museum Boijmans van Beuningen opent traditioneel op de vrijdag van de beurs met een spectaculaire tentoonstelling. Afgelopen jaar was dat een tentoonstelling van de internationaal vermaarde Zwitserse kunstenaar Ugo Rondinone. Voor de Vips van Art Rotterdam was er een persoonlijke rondleiding door de kunstenaar. Ook is er ieder jaar een diner in de imposante tentoonstellingsruimte die privéverzamelaars in hun achtertuin in Wassenaar hebben laten bouwen. ‘Zulke extra’s zijn voor topverzamelaars een goede reden om naar Rotterdam te komen’, vindt Hof. ‘Maar de allerbeste reden blijft voor verzamelaars toch de presentatie van een goede beurs en de aanwezigheid van goede galeries met een verrassend programma. Ook de diversiteit van Art Rotterdam, de verschillende tentoonstellingsmodellen, spreken internationaal tot de verbeelding. We hebben een unieke afdeling voor videokunst, een omvangrijke presentatie van de allerjongsten onder de kunstenaars door het Mondriaan Fonds en een alternatieve afdeling met installatie- en performancekunst.’

'De nieuwe verzamelaars zijn minder toegewijd dan hun voorgangers waren. De nieuwe verzamelaars hebben naast het verzamelen van kunst nog tal van andere hobby’s die ze combineren met een vaak drukke baan en een gezin.' 

 

Marktverschuivingen

Hoe is de markt nu in beweging? Hof: ‘Op dit moment vindt al ongeveer vijftig procent van de galerieverkopen op kunstbeurzen plaats. De dominante positie als verzamelaars zijn de bedrijfscollecties verloren. Er zijn veel meer particuliere verzamelaars bijgekomen. Vroeger was de bedrijfsverzameling een aparte afdeling bij bedrijven, wat je tegenwoordig veel ziet is dat bedrijven, zoals Robeco, tijdelijk op de markt verschijnen, bijvoorbeeld als er een hoofdkantoor moet worden ingericht. Er wordt dan een commissie ingesteld en een externe kenner ingehuurd om te helpen bij het selecteren en aanschaffen. Het is een nieuwe vorm van verzamelen, waarbij de galeries, die vaak is ingesteld op het onderhouden van relaties, flexibeler moeten gaan opereren. Ook daarbij is de rol van beurzen belangrijk. Als er een beurs is, dan is een week lang alles te zien wat er gebeurt op de kunstmarkt.’ De kunstwereld beweegt mee met bewegingen in de samenstelling van de kunstverzamelaar, zo ziet Hof: ‘De directeur van Art Basel, Marc Spiegler, sprak over het verdwijnen van de connaisseur collector en in de Verenigde Staten zien we de opkomst van de tech-collectors - jonge verzamelaars die hun geld hebben verdiend in de IT sector.’ Volgens Hof doen er zich twee opmerkelijke verschijnselen voor. ‘Aan de ene kant is er een toenemende belangstelling voor beeldende kunst met een aanzwellende groep mensen die wil instappen, die wil gaan verzamelen en onderdeel wil zijn van de kunstwereld. Aan de andere kant is er een afnemende focus. De nieuwe verzamelaars zijn minder toegewijd dan hun voorgangers waren. De nieuwe verzamelaars hebben naast het verzamelen van kunst nog tal van andere hobby’s die ze combineren met een vaak drukke baan en een gezin. Voor galeries betekent dit een omschakeling. Zij moeten meer mensen bedienen, meer achtergrond- en marktinformatie geven en vaker hun overtuigingskracht gebruiken. Dat gaat niet meer één op één met een goed glas wijn, maar zal ook online moeten gebeuren. Want één ding is duidelijk: de nieuwe generatie is permanent online en daardoor feitelijk heel goed te bereiken. Beurzen zullen daarbij steeds vaker gaan functioneren als de ontmoetingsplek waar zaken beklonken worden.’

'Gechargeerd kun je zeggen dat die beurs is gemaakt voor zo’n vijftien galeries wereldwijd, de rest van de galeries is vulling.’

 

Art Basel

Wat zijn de grote voorbeelden voor Fons Hof? ‘Mijn voorbeelden zijn beurzen waar er buiten de kaders worden getreden en dat was bijvoorbeeld 14 Rooms tijdens Art Basel. In een gebouw waren in veertien kamers performance kunstwerken te ervaren. De curatoren Klaus Biesenbach en Hans Ulrich Obrist organiseerden deze sideshow van de galeries in samenwerking met de beurs en brachten mensen in precies de juiste sfeer. Ik vind ook een initiatief als Independent in New York, nu ook in Brussel, heel interessant. Ook dit zijn shows die naast Armory en Art Brussels worden  georganiseerd en waar veel aandacht wordt besteed aan de presentatie, zeker als je het vergelijkt met de Armory Show zelf waar er weinig aandacht is voor de aankleding. Voor mij blijft Art Basel het meest compleet en innovatief. Het afgelopen jaar stonden daar voor Nederland alleen Borzo, Grimm en Annet Gelink. Art Cologne en Art Brussels zijn wat dat betreft veel saaier. Op Art Basel heb je een speciaal programma’s voor verzamelaars, lezingen, Parcours. Ook de manier waarop ze het gebouw inpakken en hoe tijdens de beurs de hele stad is omgetoverd tot een kunstfestijn, blijft geweldig. Overal in de stad kom je verzamelaars en galeristen en museummensen tegen. Nadeel van deze beurs is dat het heel erg duur is om daar te staan en het is maar de vraag of je de investering eruit krijgt. Je moet serieus verkopen als je een stand moet afhuren van vijftig tot honderdduizend euro voor een week. Gechargeerd kun je zeggen dat die beurs is gemaakt voor zo’n vijftien galeries wereldwijd, de rest van de galeries is vulling.’

 

Museabel of duur?

Volgens Fons Hof komt de verzamelaarsmarkt en de museale markt voor een deel overeen en voor een ander deel zijn het andere werelden. ‘Bijzonder is dat je op dit moment kunstenaars hebt die het óf goed doen in het galeriecircuit óf die scoren in het Biënnale circuit, zoals Manifesta. Die laatsten zijn dan kunstenaars zonder marktprijzen. Traditioneel zag je de museale betekenis terug in de marktwaarde, maar voor een deel is dat er helemaal niet meer. Bik en van der Pol is een typische museumkunstenaarsduo en de abstracte kunstenaarskring doet het vooral goed bij galeries. De Roemeense kunstenaar Adrian Ghenie wordt vertegenwoordigd door de prestigieuze Pace Gallery en doet enorme prijzen, maar heeft nog geen museale betekenis gekregen. De vraag is of die beklijft in de kunstgeschiedenis. Hetzelfde geldt voor kunstenaars die et alleen doen in een museale setting.’

  • Facebook - Grey Circle
  • LinkedIn - Grey Circle
  • Twitter - Grey Circle
  • Instagram - Grey Circle