De les van de late Rembrandt

Ik mocht vorige week een praatje doen over leiderschap bij avop, een HR-dienstverlener. Het was bij galerie Fontana op de Lauriergracht, op maar een paar honderd meter afstand van waar Rembrandt zijn laatste jaren van zijn leven woonde en werkte. De gracht is inmiddels een drukke straat en het huis is in de negentiende eeuw vervangen. In zijn huis aan de Rozengracht 184 zijn de mooiste werken van de schilder ontstaan. Het mooiste zelfportret uit de kunstgeschiedenis bijvoorbeeld: het zelfportret met de twee cirkels. Maar ook Het Joodse bruidje, Titus aan de lessenaar en de Staalmeesters. Rembrandt stierf op 4 oktober 1669 en werd een paar dagen later in stilte begraven in de nabijgelegen Westerkerk. Hij had tot vlak voor zijn dood doorgewerkt. In zijn huis werden verschillende onvoltooide schilderijen aangetroffen. Een ervan was de Lofzang van Simeon, nu in het Nationalmuseum in Stockholm, waar ook het restant van de kolossale Claudius Civilis hangt, een werk dat hij had geschilderd voor het nieuwe Stadhuis op de Dam.

Het schilderij gaat niets uit de weg en laat zien wat leven is, nieuw leven en leven dat bijna voorbij is.

Op Lofzang van Simeon zien we een vrome man die het kindje herkent als de langverwachte Messias. In 1631 had Rembrandt de gebeurtenis eerder vastgelegd. Toen in een theatrale Hollywood setting met dramatisch licht en overacting acteurs. Rembrandt was nog maar twintiger en wilde met spierballenkunst laten zien wat hij waard was. Nu zien we en zeer ingetogen Simeon, op geen enkele manier wilde Rembrandt meer pronken met zijn talent. En precies dat maakt het werk zo prachtig. Het is alsof het Rembrandt zelf is met de pasgeboren dochter van zijn kort ervoor overleden zoon Titus in zijn handen. De kleine Titia kijkt liefdevol naar haar opa. Het schilderij is grof geschilderd. Is het et nog niet af of bedoelde Rembrandt het zo? De schilder zelf was op dat moment alleen met zijn veertienjarige dochter Cornelia, overgebleven nadat zijn zoon Titus en zijn geliefde Hendrickje al eerder waren getroffen door de pest. Met deze kennis kun je kijken naar de Simeon en zien wat het leven met mensen doet. Het schilderij gaat niets uit de weg en laat zien wat leven is, nieuw leven en leven dat bijna voorbij is.

We ervaren de vreugdevolle momenten waar alles in je richting lijkt te stromen als een golf waarop je alleen maar hoeft mee te surfen en over de keren dat de golf zich terugtrekt en alles meeneemt in een sterke stroom.

Mijn lezing ging over kijken naar het leven en werk van Rembrandt. Over de hypercommerciële kunstenaar die maar wat graag in het rijtje van Rafael, Leonardo en Michelangelo wilde staan. Wat kan deze zeventiende-eeuwse schilder ons vertellen over zo'n hedendaags ding als persoonlijk leiderschap? Hoe geef je leiding aan je eigen persoon? Bij deze kunstenaar kijk je naar verhalen, zo vertelde ik, we kijken naar de verschillende lagen van wat het is om mens te zijn. Over vreugdevolle momenten waar alles in je richting lijkt te stromen als een golf waarop je alleen maar hoeft mee te surfen en over de keren dat de golf zich terugtrekt en alles meeneemt in een sterke stroom. Een stroom waarmee je ook maar het beste kan meestromen om uiteindelijk weer door te kunnen gaan. Rembrandt laat al die momenten zien, soms in een en hetzelfde schilderij.

Ik constateerde dat je door naar kunst te kijken, en in het bijzonder naar het werk van Rembrandt, leert om alles te accepteren wat op je pad komt. Rembrandt leert je te accepteren. Dat is echt persoonlijk leiderschap, denk ik. Hij leert je je oordeel uit te stellen, niet gelijk iets te vinden, niet gelijk vooringenomen te zijn, maar alleen te te kijken, zonder oordeel, en te zien dat niet alleen verdriet lagen kent, maar ook het geluk. En dat het de aanwezigheid is van het ene is waardoor je leert wat het andere is. En dat dat het leven zo mooi maakt. Rembrandt nodigt je uit om meer te weten en nog beter te kijken. We ervaren Rembrandts ultieme pogingen achter het wezen te komen van wie we zijn. En door de grove streken kunnen wij meedoen al de lagen af te pellen.

Best bijzonder om te zien dat achter deze egocentrische, vrekkige, op geld beluste en onmogelijke schilder iemand schuilde die ons, nog steeds en als geen ander, leert dat er achter de persoon die we zien nog zoveel meer andere lagen te ontdekken zijn.